W Horożance

Tematem zapisków jest konflikt polsko-ukraiński w województwie tarnopolskim, w okresie II wojny światowej. Przed wojną autorka mieszkała z rodzicami w Horożance, małej miejscowości położonej kilkanaście kilometrów od Halicza (ob. iwanofrankiwski). Po wybuchu wojny jej ojciec został zmobilizowany – otrzymał przydział do żandarmerii wojskowej z zadaniem eskortowania więźniów politycznych z powiatu podhajeckiego do Berezy Kartuskiej; jako plutonowy był dowódcą konwoju. Więźniami byli głównie Ukraińcy. Gdy 17 września nadeszła wiadomość, że Rosjanie przekroczyli polską granicę, więźniów wypuszczono, a ojciec diarystki postanowił wrócić do Horożanki. W jego rodzinnej miejscowości niemalże powszechnie uważano, że Rosjanie idą Polsce na pomoc. W następnych dniach zaczęły się jednak aresztowania: najpierw urzędników, policjantów, nauczycieli i ziemian. Ich majątki były rabowane, księgozbiory palone ku – jak pisze autorka – uciesze ukraińskich nacjonalistów. Sowieci zwołali również spotkanie, na którym ogłosili, że Ukraina Zachodnia została wyzwolona spod panowania polskich kapitalistów i obszarników, władza przechodzi od tej chwili w ręce ludu. Wójtem Horożanki został Ukrainiec Kizłyk. Utworzono ukraińską milicję ludową, nowymi urzędnikami gminy byli wyłącznie Ukraińcy. Niebawem, po przegranej kampanii wrześniowej, do Horożanki zaczęli wracać polscy żołnierze, których Ukraińcy publicznie upokarzali. Wkrótce w rodzinne strony przybył też ojciec autorki, który niedługo później został wezwany na przesłuchanie przez nowe władze; udało mu się jednak uniknąć aresztowania, ponieważ jeden z eskortowanych przez niego więźniów, adwokat Jaworski, wystawił mu bardzo dobrą opinię. 

Ukraińcy zamieszkujący Horożankę cieszyli się swobodną, nie zważali przy tym, że znajdują się pod zwierzchnictwem sowieckim i że muszą wykonywać rozkazy NKWD. Na miejscowych Polaków nałożono natomiast kontyngenty, wielu z nich znikało także w niewyjaśnionych okolicznościach. W lutym 1940 roku wywieziono wszystkich osadników wojskowych wraz z ich rodzinami. Listy osób przeznaczonych do wywózki sporządzali Ukraińcy. Od tamtej pory Polacy żyli w ciągłym strachu, jednak druga fala deportacji nigdy nie nastąpiła. Rodziny deportowanych dopiero po wojnie dowiedziały się o losach swoich bliskich.

W 1941 roku w Horożance znowu pojawiły się wojska, tym razem niemieckie, co spowodowało, że wśród miejscowych Ukraińców ponownie odżyły nadzieje na niepodległe państwo, które manifestowali, wywieszając niebiesko-żółte flagi. Ukraińcy pomagali Niemcom m.in. w mordowaniu Żydów. Oprócz tego zaczęli napadać Polaków. W styczniu 1943 roku we wsi Markowa zabito czterdzieści osób. Od tamtej pory w pobliskich miejscowościach często dochodziło do masowych zbrodni. Gdy w czerwcu 1944 roku rozpoczął się odwrót wojsk niemieckich, ukraińskie bandy nadal grasowały po okolicy, zabijały Polaków i paliły całe wsie. Ataki te nasiliły się szczególnie w okresie ponownej okupacji województwa tarnopolskiego przez Sowietów, w efekcie czego wielu Polaków musiało opuścić swoje rodzinne strony. Otrębowicze postanowili wyjechać do Toustobab, skąd pochodził ojciec autorki. Miejscowość była zamieszkiwana przez Polaków i miała zorganizowaną samoobronę, jednak w grudniu i tak została napadnięta przez Ukraińców, w wyniku czego zginęło 109 mieszkańców. Po tym wydarzeniu ojciec diarystki postanowił, że wraz z rodziną na zawsze opuści tamte strony.