publikacje

Wróć do listy

Konkurs trzeciej edycji: „Prywaciarze we wspomnieniach i fotografiach 1945-1989”.

W pracy nadesłanej na konkurs autorka opisuje początki rzemiosła w Gorzowie Wielkopolskim po zakończeniu wojny. Podaje konkretne przykłady pionierskiej działalności piekarzy, rzeźników i ślusarzy, ukazując je na tle ówczesnej sytuacji na Ziemiach Odzyskanych oraz w kontekście wprowadzania nowego porządku społecznego w Polsce Ludowej. Opierając się na źródłach zgromadzonych w archiwum Muzeum w Gorzowie, jak deklaruje, przedstawia historie wybranych rzemieślników oraz tworzenie się cechów rzemieślniczych i innych organizacji zrzeszających prywatnych przedsiębiorców w czasach PRL.

Zgodnie z jej ustaleniami, pierwsze powojenne prywatne sklepy i warsztaty w Gorzowie powstały już w pierwszych tygodniach po przejęciu władzy w mieście przez polską administrację (28.03.1945 r.). Przy urzędach terytorialnych otworzone zostały Referaty Aprowizacji i Handlu, których zadaniem było dostarczenie niezbędnych produktów dla miejscowej ludności, zarówno napływających osadników polskich, jak i Niemców (do czasu ewakuacji w czerwcu 1945 r. było ich ok. 30 tys.), a także osób wracających z Niemiec z obozów i robót przymusowych, które zatrzymywały się na krótko w okolicy. Zgodnie z relacją autorki, brakowało wtedy wszystkiego, ale przede wszystkim żywności. Dlatego właśnie władze miasta i powiatu zadecydowały, aby dać „zielone światło” dla prywatnej inicjatywy. Jak grzyby po deszczu wyrastały więc sklepy i warsztaty różnych branż. Ludzie remontowali poniemieckie lokale na własny koszt. Najwcześniej powstały piekarnie i sklepy spożywcze oraz rzeźnicze.

W dalszej części pracy autorka stara się dokładnie opisać pierwsze piekarnie i rzeźnie, ich założycieli i  i trudności, z jakimi się borykali. Poświęca także sporo miejsca osobie Stanisława Smużnego – pierwszego ślusarza dostępnego w powojennym Gorzowie, który wyrabiał na przykład wózki dziecięce, a także składał samochody ze znalezionych części. Jak twierdzi autorka, były to przede wszystkim były to mercedesy, zamawiane przez różne ministerstwa. Lata 1945-48 to, zdaniem autorki, okres najlepiej prosperującego rzemiosła (niskie podatki, ulgi). Prywaciarze udzielali nawet miastu pożyczek na cele administracyjne. Bardzo szybko powstawały liczne cechy rzemieślników, które z czasem zaczęły się jednoczyć w związki i zrzeszenia. W 1950 r. powstały Zjednoczone Cechy Rzemieślnicze w Gorzowie, po kilku miesiącach przekształcone w Cech Rzemiosł Różnych w Gorzowie. Ale już wtedy koniunktura dla rzemiosła znacznie się pogorszyła. W 1948 r. wyszło zarządzenie dot. m.in. prawa wykupu lokali, maszyn i narzędzi. W 1950 r. wprowadzono wyższe podatki dla rzemieślników, nękano ich domiarami. Wielu rzemieślników nie stać było na ponowne ich wykupienie i zamykali swe warsztaty. Poprawa sytuacji nastąpiła dopiero w latach 1957-60, kiedy ponowie wzrosła liczba warsztatów rzemieślniczych. Kolejnym okresem pewnej poprawy w sektorze prywatnym były lata 1979-89, kiedy obniżono podatek dla właścicieli warsztatów, którzy ukończyli 60 lat, oraz dla tych, którzy zatrudniali inwalidów. Natomiast z początkiem 1989 r., wraz z wprowadzeniem nowej ustawy o działalności gospodarczej, nastąpił według autorki, paradoksalnie, kolejny regres, spowodowany wzrostem biurokracji i kontroli prywatnych przedsiębiorców. Zniknęło wtedy wiele zakładów usługowych (np. kowalstwo, ciesielstwo, szewstwo), których funkcje przejęły fabryki.

Autorka podkreśla na koniec rolę rzemiosła w latach powojennych, kiedy to prywatni przedsiębiorcy wypełnili dotkliwą lukę w zaopatrzeniu ludności w towary i usługi. Przy tym, zauważa, środowisko rzemieślników nie ograniczało się jedynie do prowadzenia swych warsztatów, ale budowało też struktury organizacyjne, tworzyło szkoły zawodowe, podnosiło poziom usług, integrowało ludzi, tworzyło zalążki lokalnych społeczności - jednym słowem było czynnikiem stabilizacji życia dla ludzi ciężko doświadczonych wojną.

Autor/Autorka: 
Miejsce powstania: 
Gorzów Wielkopolski
Opis fizyczny: 
10 s.; 30 cm.
Postać: 
luźne kartki
Technika zapisu: 
maszynopis
Język: 
Polski
Miejsce przechowywania: 
Dostępność: 
tak
Data powstania: 
2000
Stan zachowania: 
dobry
Sygnatura: 
AOII/49/PR
Tytuł kolekcji: 
Archiwum Opozycji
Uwagi: 
Praca nadesłana na konkurs pod nazwą "Prywaciarze we wspomnieniach i fotografiach 1945-89", ogłoszony w 2000 r. przez Ośrodek Karta i Fundację Bankową im. L. Kronenberga.
Słowo kluczowe 1: 
Główne tematy: 
handel i rzemiosło w PRL, prawo i administracja w PRL
Nazwa geograficzna - słowo kluczowe: 
Zakres chronologiczny: 
Od 1945 do 1990
Nośnik informacji: 
papier
Gatunek: 
pamiętnik/wspomnienia